Esir Mehmet?ikler Allah'a b?yle yalvard?

[align=left][/align] "Garibem, b?kesem, za?fem, n?tuv?nem, el'am?n g?yem, meded h??hem, af be c?yem, ziderg?het ya ?l?h?!" Esir Mehmet?ilerin ???l???yd? bu. Birinci D?nya Harbi'nde, Volga k?y?s?ndaki Tatar C?mii'nden y?kseliyordu. Dahas? da vard?.

Birinci D?nya Harbi'nde, Rus?ya'n?n kuzeydo?usundaki Kosturma vil?yetinde, Volga k?y?s?ndaki Tatar C?mii'nde dile gelen bir es?ret gecesi m?nacat?, esir Mehmet?iklerden g?n?m?ze ula?an feryatlardan sadece biri. Garibem, b?kesem, za?fem, n?tuv?nem, el'am?n g?yem, meded h??hem, af be c?yem, ziderg?het ya ?l?h?!...

S?z?nt? Derginin bu ayki say?s?nda, Murad Muhsin'in konuyla ilgili olduk?a duygusal bir yaz?s? yer al?yor. Biz bu yaz?y? payla?al?m ve bu g?nleri ?zg?r ya?ayabilmemiz i?in ?ekiler ac?lar? sizlere de hat?rlatal?m istedik:

Esir Mehmedler

1914 y?l? Haziran ay?n?n s?cak g?nlerinden ?ik?yet eden insanl?k, as?l yak?c? ate?in yakla?t???n?n fark?nda de?ildi. S?rp ??renci Gavrilo Princip'in sil?h?ndan ??kan mermilerle Saraybosna meydan?na y???lan Ar?id?k Ferdinand, devrilen ilk domino ta?? oldu ve Birinci D?nya Harbi'nin kap?lar? ard?na kadar a??l?verdi. Daha ilk aylarda harbin temeldeki sebebi anla??ld?: Osmanl? co?rafyas?ndaki petrol. Osmanl?'y? s?cak sava?a ?ekmek derdinde olan Almanya ise Goben ve Breslau z?rhl?lar?n?n rol ald???, bilinen taktikle Osmanl? Devleti'ni bir oldu-bittiyle kar?? kar??ya getirecektir. Osmanl? bayraklar? ?ekilen ve buna uygun ?niformalar giydirilen Alman m?rettebatla Karadeniz'e a??lan Goben (Yavuz) ve Breslau (Midilli) z?rhl?lar? Rus liman ?ehirlerini bombalam?? ve maksat h?s?l olmu?tur(!)

?lerleyen haftalarda Osmanl? Devleti, en ?iddetli ?arp??malar?n ya?and??? cephelere ev sahipli?i yapma durumuna d??ecek, Gali?ya'da, Kafkaslar'da, Irak'ta, Yemen'de ve Kuzey Afrika'n?n u?suz bucaks?z ??llerinde sava?an taraflardan biri olacakt?. Osmanl? ordusunda, Kas?m 1914 itibariyle, yakla??k 2.500.000 asker mevcuttu. Sava? sona erdi?inde ise, ortaya ??kan kay?p ?rperticiydi: ?ehit, hasta, yaral?, kay?p, firar ve esir say?s?n?n toplam? 1.560.000'di. Osmanl? Devleti, 30 Ekim 1918'de, Limni Adas?'n?n Mondros Liman?'nda bekleyen Agamemnon z?rhl?s?nda masaya oturup "Mondros Ate?kes Anla?mas?"n? imzalamak mecburiyetinde kalm??t?.

Genelkurmay (ATASE), K?z?lay ve K?z?lha? ar?ivlerine g?re, ?ngiltere'yle sava?t???m?z Irak, Sina, Filistin, ?anakkale, Suriye ve Yemen cephelerinde esir d??en Mehmet?ik say?s? 134.000, Rusya'yla sadece Kafkas Cephesi'nde yap?lan sava?larda esir d??enlerin say?s? ise yakla??k 65.000'dir ve bu say?ya 60.000 civar?ndaki sivil esir d?hil de?ildir. Buna, Avrupa ?lkelerinde ve s?cak sava??n ya?and??? b?lgelerde esir edilen 100.000 civar?ndaki sivil de d?hil edildi?inde esir toplam? 360.000'e ula?maktad?r. D?nyan?n d?rt bir yan?na savrulan bu canlar, d??t?kleri esaret ate?inde 1926 sonlar?na kadar kavrulacak, ayakta kal?p eve d?nebilen esir say?s? 135.000 civar?nda olacakt?r!

?ngilizlere esir d??enlerin yakla??k 20–22 bini, Ruslara esir d??enlerin ise 40–45 bini ya ?lm?? veya kay?pt?r! Sava?ta esir d??en toplam 205.000 askerin yan? s?ra 450.000 Mehmed de cephede ald??? yara ve hastal?klarla bo?u?arak vefat etmi?tir. "Kay?p" olarak ge?en 60.000 Mehmed ise muhtemelen ?ehit olmu?; ama kayda ge?memi?tir. Bu rakamlar toplam mevcut i?inde % 27'lik bir oran demektir ki, bu kay?p, sava?an ?lkelerin hi?birinde yoktur.

?ehitler, makamlar?n en y?cesine u?tu. Gaziler, yar?m yamalak bedenleriyle ve h?z?nl? bir onurun esintisiyle de olsa d?nd? yurduna. Ya esirler?... T?rk?lerin k?r?k d?k?k m?sralar?nda me?hul siluetlere d?n?verdiler. Fakat, tarih unutsa da analar ve gelinler y?llarca kap?lar?n?n ?n?nde oturup beklediler dualarla. Adviye Kad?n yandaki kom?uya giderken bile, babas?n? hi? g?rememi? o?luna tembihledi y?llarca:

— Bak o?ul, baban gelirse i?eri al! Sonra hemen bana seslen!

Uzun y?llar sonra, Adviye Nine son nefesini verirken ve o?lu, torunlar? ba?ucunda dua ederken vasiyetini s?yledi:

— O?lum, baban gelirse, y?llarca yolunu g?zledi?imi deyiverirsin!

Sonra... Birden bak??lar? odan?n kap?s?na m?hland? ve elleriyle ?st?n? ba??n? d?zeltirken son s?zleri d?k?ld? dudaklar?ndan:

— Geldin mi beyim? Ho? geldin sefalar getirdin!

Kimi evlerde, her ak?am sofraya fazladan bir tabak konurdu; hatt? beyin en sevdi?i yemek pi?irilirdi her g?n b?kmadan usanmadan. Evin kad?n? itinayla yerle?tirdi?i taba?a yeme?i s?cak s?cak koyup, ?yle bekledi Halil ?avu?'unu! K???c?k bir ?midin ?????na s???n?p ayakta kalma m?cadelesi veren Halil ?avu?lar ise; g?h ??l?n ortas?nda, g?h Sibirya buzullar?nda, g?h Hind ormanlar?nda, etraflar?n? ?eviren dikenli tellere bakt?lar y?llarca. Kafese kapat?lm?? aslanlar gibi h?rsland?lar, ??rp?nd?lar ve rahmet-i ?l?h?ye'den ?mitlerini kesmediler. G?zlerini g?ky?z?ne ?evirip hayk?rd?lar:

— Ben daha ?lmedim!

Sonra ne oldu? Osmanl? co?rafyas?n?n o saz benizli, umman y?rekli yi?itleri nerelere g?t?r?ld?; ba?lar?na neler geldi?

?ngilizler, esir ald?klar? Osmanl? askerlerini r?tbe, s?n?f ve etnik ?zelliklerine g?re do?uda Myanmar'dan bat?da M?s?r'a uzanan onlarca kampa yerle?tirmi?ti. "Gittik?e daha uzaklara" anlay???yla yap?lan bu da??t?m?n hedefi "Osmanl?l?k" inanc?n? par?alamakt?.

Sadece Hakk'?n ?n?nde boyun e?en Mehmedler i?in esaret zordu; ama bir yandan direndiler, bir yandan da hayatta olduklar?n? duyurmaya ?al??t?lar. Binlerce mektup yolland? bu tel ?rg?lerin arkas?ndan. Fakat bunlar?n bir k?sm? sahiplerine hi? ula?amad? ve h?l? K?z?lay ar?ivlerinde bekliyor.

K?z?lay ar?ivlerinde, sadece Hin?dis?tan-Myanmar'dan ayda onbinlerce mektubun geldi?i g?r?l?r. Hin?distan Bellari Kamp?nda, 5401 numarayla kay?tl? Binba?? Naz?m Efendi'nin e?i ve k?zlar?na ula?an mektubundan bir k?s?m ??yledir:

" ... Endi?em ve i?g?l?t-? zihniyem daima sizsiniz. Paran?z var m?d?r? ?dareniz ne yoldad?r? Mektebe ve namaza devam?n?z? terk etmeyiniz. Duadan geri kalmay?n?z. Allah (celle cel?l?h?) c?mlemizin h?misidir. ?n?allah g?r???r?z. Bana mektup yaz?n?z..."

?ngiltere veya Rusya'n?n kontrol?ndeki kamplar, ba?ta K?z?lha? taraf?ndan olmak ?zere, s?zde s?rekli tefti? ediliyordu. ?zellikle ?ngiliz esir kamplar?na ait tefti? raporlar?na bak?ld???nda, kamplar ?deta tatil k?y? gibi anlat?l?yordu.

Fakat, kamuoyundan ne kadar gizlense de en b?y?k ac?lardan biri, M?s?r'daki bu kamplarda ya?an?yordu. Bu kamplardaki 15.000 Mehmet?ik bilerek "k?r" ediliyordu. Bu vah?et nihayet bir K?z?lha? raporunda yer alm??t?: "...Esirlerin % 20'si g?z hastal???na yakalanm??t?r... Kamp?n sa?l?k hizmetleri, ?ngiliz Dr. E.G. Garnen ba?kanl???nda Arsen Khoren ve Leon Samuel adl? iki Ermeni doktor taraf?ndan y?r?t?lmektedir...." Rapordaki % 20 ifadesi, Heliopolis kamp?ndaki 1.000 esirin ciddi seviyede g?z rahats?zl??? ?ekti?ini g?steriyordu ki, bu rakam hi?bir ?ekilde normal kabul edilemezdi.

Bu vah?et, TBMM'nin 28 May?s 1921 tarihli 37. oturumunda Edirne Mebuslar? Faik ve ?eref Beyler taraf?ndan Meclis g?ndemine getirildi. Mebuslar, "A??r? miktarda krizol (dezenfekte etme hususiyeti olan organik bir madde) kat?lan bu -s?zde- tathirat (temizlik)" ile 15.000 civar?nda Mehmedin k?r edildi?ini belirtip, su?a dahli olanlar?n cezaland?r?lmas? talebinin ilgili ?lkeye iletilmesini istediler. Asl?nda, ?zmir Kolordu Komutan? Ali Nadir Pa?a, daha 1919 y?l? May?s'?nda g?nderdi?i raporda, M?s?r'dan gelen esirler aras?ndaki 303 Mehmedin k?r olarak d?nd???n? yaz?yordu. On binlerce Mehmedin ac?mas?zca k?r edilmesi h?disesindeki bir iddia da, bu vah?etin bizzat Ermeni doktorlar eliyle yap?ld???d?r. M?s?r'daki kamplardan sa? d?nen Ey?p Sabri Bey "Hat?ralar?"nda, bu zulm?n f?ili olarak "g?z oyucular" ?eklinde tarif etti?i, M?s?r-Abbasiye Hastanesi'ndeki Ermeni doktorlar? g?steriyordu. Bunlar, s?zde temizlik i?in, esirlerin g?zlerine ?nce "Krizoll? su" ile zarar vermekte, ard?ndan da tedavi bahanesiyle bir g?nde onlarca Mehmedin g?z?n? oymaktayd?. Bu doktorlar?n b?ylesine rahat hareket etmelerinde ?ngiliz komutanlar?n pay? b?y?kt?r. Ey?p Sabri Bey, esirlerin, yemek almak ve def-i hacetlerini gidermek i?in birbirlerinin omzuna tutunarak katar olu?turdu?unu ?z?lerek ifade eder. Ne enteresand?r ki, Anadolu'daki ?stikl?l M?cadelesi'nde kazan?lan zaferlerin ard?ndan g?z oyma ameliyatlar?(!) birden kesilecek, Ermeni doktorlar, birka? ay i?inde ortadan kayboluverecektir.

?ngiliz kontrol?ndekiler ba?ta olmak ?zere kamplarda en ?ok "dikenli tel hastal???"yla kar??la??l?yordu. Bu durumu, Filistin Cephesi 3. Kolordu Ba?tabibi iken esir d??en ve M?s?r'daki Seyd-i Be?ir Kamp?'na g?t?r?len Yarbay Kadri Kem?l Efendi ??yle anlat?yor:

"... Bu tel ?rg?lerle tahdit edilen esaret hayat?na tahamm?l etmek, ?yle her ?ahs?n iktidar?nda de?ildir... ?nemli say?da askerin, s?rekli tel ?rg?lere bakmaktan ak?l hastal?klar?na du?ar oldu?u g?r?l?yor. Askerimiz sab?rl? ve m?tevekkil oldu?u h?lde, otuz ikisinde akl? rahats?zl?klar g?r?lm??t?r..."

Kamplarda, daha ilk aylarda ilgin? bir ayr?m ba?lam??t?. Ey?p Sabri Bey; "Bir Esirin Hat?ralar?" kitab?nda ?u tespitte bulunuyor: "?ngilizler; Rum ve Ermeni esirleri ayr? tele kapatt?lar. Daha sonra Arap, Arnavut, Bo?nak ve K?rtleri dahi T?rkler aras?ndan ay?rarak Hristiyanlara mahsus kamplara koydular. Maksatlar?, ?sl?mlar aras?na sokmak istedikleri nifak ve fesat pl?n?n? orada da tatbik etmekti." Propaganda k?sa zamanda semeresini vermeye ba?lad?. Mesel?, Ermeni esirler aras?ndan se?ilen terc?manlar T?rk esirlere eziyet etmeye ba?lam??lard?.

M?s?r'daki kamplarda s?k g?r?len dizanterinin yan? s?ra, sadece Osmanl? esirleri "Pellegra" denen bir hastal??a yakalan?yorlard?. Esirlerin a? b?rak?l?p, bilhassa kokmu? at ve kat?r etlerini yemeye zorlanmalar?ndan kaynaklanan ve uyuza benzeyen bu hastal?k k?r?p ge?irmi?ti.

?ngiliz esir kamplar?nda bunlar ya?an?rken Ruslara esir d??en Mehmedlerin durumu unutulmak, "so?uk ve beyaz ?l?m"e ra?men ya?amaya ?al??makt?.

K?z?lha? ve K?z?lay, Rusya'daki kamplarda hi?bir zaman sa?l?kl? tefti? yapamad?. Romanya ve Gali?ya'da esir d??en Mehmedler, ya y?r?t?lerek veya Teplushki denen y?k vagonlar?na hayvanlar gibi istif edilerek Sibirya'daki kamplara g?t?r?ld?. Kafkasya'da esir d??enler ise Hazar Denizi'nde, y?lan ve akrep kaynayan Nargin Adas?'na kapat?ld?. Y?k vagonlar?yla yap?lan nakillerde ?l?mler ??? gibiydi. 1915 k???nda, Sibirya'n?n bir b?lgesine ta??nan 800 Mehmed'den sadece 200'?n?n kampa sa? olarak ula?abilmesi, vah?etin boyutlar?n? g?steriyordu. Bazen de, kap? ve pencereleri tahtalarla kapat?lm?? vagonlar istasyonlarda haftalarca unutuluyor(!), a??lan vagonlardan ise, y???nlarla Mehmed cesedi ??k?yordu.

Moskova'n?n kuzeyinden Sibirya'ya kadar olan b?lgedeki kamplarda, esaretin kahr?na, so?u?a ve a?l??a direnenlerin en b?y?k deste?i, ?ar yanl?s? politikalar neticesi b?lgeye g??e zorlanan Tatar T?rkleriydi. T?rk esirlerin hemen her ihtiyac?na ko?mak i?in ??rp?nan bu insanlar, ka?maya ?al??an Mehmedlere pasaport, elbise veya g?venli ev temin ediyorlard?.

Bedi?zzaman burada iki bu?uk y?l s?ren esareti s?ras?nda, hem kamplardaki asker ve subaylara –her t?rl? bask?ya ra?men– ir??d hizmeti yapt?, hem de Tatar T?rklerinin teminat vermesiyle Volga Nehri k?y?s?ndaki camide ik?met etme izni ald?.

?ngilizler, ellerindeki esirlerin tahliyesini s?rekli erteliyor; baz? asker ve subaylar?n yerlerini de?i?tiriyordu. Bunda Yunan h?k?metinin ?srarl? talebinin de pay? vard?. Z?r?, sal?verilen Mehmedlerin ?stikl?l Harbi'ne i?tirak etme ihtimali hepsini tedirgin ediyordu (Nitekim korktuklar? ba?lar?na gelecekti). ?ngiltere nihayet 1921 sonlar?nda kamplar? bo?altmaya ba?lad?. Eve d?n???n Rusya aya?? 1926'ya sarksa da 1921'den itibaren, ?nce k???k gruplar halinde; ard?ndan toplu d?n??ler ba?lad?. D?n???n en yo?un ya?and??? 1921 sonu itibariyle 65.000 esirden 20.000'i geri d?nebilmi?ti.

Evet, kimisi d?nd? hanesine, viraneye d?nm?? buldu. Kimisi ?ald? kap?y?, oca??n? s?nm?? buldu. D?nenler tabii ki t?renle kar??lanmad?lar. Ama ?ik?yet de etmediler, alk?? de?ildi istedikleri.

Ya d?nemeyenler? Myanmar, Sibirya, M?s?r ve Maadi'de aylarca tel ?rg?lere bak?p y?re?i ?atlayanlar; yollarda kalanlar, kaybolanlar?..
Aradan ?ok uzun y?llar ge?ti. 1990'l? y?llar?n ba??yd?. Myanmar'a inen bir u?ak ve merdivenlerinde dikilen gencecik bir delikanl?. Elindeki ?antas?na s??d?rd??? d?nyal???yla, g?nl?nde ummanlar gibi sevgisi ve g?zlerinde, insanl???n g?nahlar?na d?kt??? g?zya?lar?yla... Ad? Ahmet veya ?dem ne fark eder! Kim bilir, Belki de Myanmar esir kamp?n?n ?ehitli?inde yatan Karadeniz Vapuru ?ark??s? "Hussein Ahmed"in torunudur o!

Art?k Teplushki'lerin olmad??? buzlar ?lkesi St. Petersburg'a bir ba?ka u?ak iniyor. Merdivenlerinde, ?n?ndeki ?ehre de?il; adeta, sevdal?s? oldu?u Cennet bah?elerine bakan bir ba?ka Ahmet veya Yusuf. Edirneli, solgun y?zl?, mangal y?rekli, gencecik bir ??retmen. Yan? ba??nda, en az beyi kadar inanm?? bir Hatice, bir Ay?e belki de. Hani gelirken u?aktan g?rd?kleri karlarla kapl? derin vadinin bir k??esinde donarak ?len "Ousun Keupru(l?) Moustafa Redjeb(in)" y?z?n? g?remedi?i o?lu Ramis vard? ya; i?te onun torunu ve damad? onlar. Neden olmas?n!

?u Ufa'ya giden Belletmen Ali'yi mi sordunuz? O, daha kuzeydo?udaki Vetluga kamp?ndan ka?maya ?al???rken ?ehit edilen "Kharpout(lu) Mehmed Mouhedin(in)" torunu olamaz m??!

Sudan'da, bir ??l gecesinin yar?dan sonras?nda, serdi?i seccadesine kapan?p: "Ey kimsesizler Kimsesi, tut elimden!" diye g?zya?? d?ken Halis Hoca'n?n b?y?k dedesi ?? karde?tiler. Bir karde? Yemen'de ?ahadete erdi; di?eri, yani Halis Bey'in dedesi sa? baca??n? Sedd?lbahir'de verdi. Bir de Cemal vard?; o esir d??t?. M?s?r'daki Maadi Kamp?na g?t?rd?ler onu. Esareti bitince de geri d?nmedi Cemal, Hartum'a geldi. Kalan ?mr?n? orada ge?irdi. ??te Halis Hoca'n?n yeni geldi?i Hartum'da El Kebir Camii'nde g?r??t??? Hartumlu Dr. Yousuf Fadel'in asl?nda b?y?k amcas? Cemal'in torunu oldu?unu her ikisi de bilemezdi tabii.

www.sizinti.com.tr